भक्तपुर जिल्ला ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा कृषि दृष्टिले महत्वपूर्ण क्षेत्र हो। यहाँ धेरै वर्षदेखि इँटा उत्पादनका लागि इँटा भट्टाहरू सञ्चालन हुँदै आएका छन्। घर, विद्यालय, सडक तथा भवन निर्माणका लागि इँटा आवश्यक भएकाले भट्टा उद्योगले विकासमा योगदान पुर्याएको छ। तर, यी भट्टाहरूबाट निस्किने धूवाँ, धुलो र फोहोर पदार्थले स्थानीय स्तरमा गम्भीर वातावरणीय तथा स्वास्थ्य समस्या सिर्जना गरेको छ।
इँटा भट्टाबाट निस्किने कालो धूवाँले वायु प्रदूषण बढाएको छ। धूवाँमा रहेको सूक्ष्म धुलो कण (PM2.5 र PM10) ले मानिसको श्वासप्रश्वास प्रणालीमा नकारात्मक असर पार्छ। यसका कारण खोकी, दम, एलर्जी, आँखामा पोल्ने तथा फोक्सोसम्बन्धी रोगहरू बढेका छन्। विशेष गरी बालबालिका, वृद्ध र गर्भवती महिलाहरू बढी प्रभावित भएका छन्।
यसका साथै, इँटा भट्टाको धूवाँ र धुलो खेतबारीमा जम्दा बालीको उत्पादन घट्ने समस्या देखिएको छ। माटोको उर्वराशक्ति कम हुने, तरकारी तथा अन्नबाली राम्रोसँग नहुने अवस्था आएको छ। घरका छाना, भित्तो, पानी ट्यांकी तथा धारा पनि कालो धुलोले फोहोर हुने भएकाले सरसफाइमा समस्या उत्पन्न भएको छ। यसले स्थानीय बासिन्दाको दैनिकी कष्टकर बनाएको छ।
इँटा भट्टामा काम गर्ने मजदुरहरूको अवस्था पनि चुनौतीपूर्ण छ। उनीहरू लामो समयसम्म धूवाँ र धुलोमा काम गर्नुपर्दा स्वास्थ्य जोखिममा पर्छन्। कतिपय ठाउँमा बालश्रम, न्यून ज्याला र सुरक्षित आवासको अभावजस्ता सामाजिक समस्याहरू पनि देखिएका छन्। यसरी हेर्दा इँटा भट्टाले आर्थिक फाइदा दिए पनि स्वास्थ्य, कृषि र वातावरणमा नकारात्मक प्रभाव पारेको स्पष्ट हुन्छ।
यी समस्याहरूको समाधानका लागि विभिन्न उपायहरू अपनाउन आवश्यक छ। सबैभन्दा पहिले, परम्परागत प्रविधिको सट्टा आधुनिक तथा वातावरणमैत्री प्रविधि प्रयोग गर्नुपर्छ। जस्तै, जिगज्याग प्रविधिको भट्टा सञ्चालन गर्दा धूवाँ कम निस्कन्छ। चिम्नीमा फिल्टर वा स्क्रबर जडान गरी धूवाँ नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।
त्यसैगरी, प्लास्टिक, टायर र फोहोर जस्ता हानिकारक वस्तु इन्धनका रूपमा प्रयोग गर्न कडाइका साथ रोक लगाउनुपर्छ। गुणस्तरीय कोइला वा वैकल्पिक स्वच्छ इन्धन प्रयोग गर्न प्रोत्साहन दिनुपर्छ। भट्टा वरिपरि हरियाली विस्तार गरी रुख रोप्दा धुलो र धूवाँ केही हदसम्म रोक्न सकिन्छ।
सरकार तथा स्थानीय निकायले वातावरणीय मापदण्ड कडाइका साथ लागू गर्नुपर्छ। नियम नमान्ने भट्टालाई कारबाही गर्ने, नियमित रूपमा प्रदूषण मापन गर्ने तथा जनचेतना फैलाउने काम आवश्यक छ। मजदुरका लागि स्वास्थ्य परीक्षण, मास्क तथा सुरक्षात्मक सामग्री उपलब्ध गराउनु पनि महत्त्वपूर्ण उपाय हो।
अन्त्यमा भन्नुपर्दा, भक्तपुरका इँटा भट्टाहरू विकासका लागि आवश्यक भए पनि तिनले स्थानीय स्तरमा गम्भीर समस्या सिर्जना गरेका छन्। यदि आधुनिक प्रविधि, कडा नियम र जनसहभागिता अपनाइयो भने यी समस्याको समाधान सम्भव छ। स्वच्छ वातावरण, स्वस्थ जीवन र दिगो विकासका लागि इँटा भट्टा उद्योगलाई वातावरणमैत्री बनाउनु आजको प्रमुख आवश्यकता हो।
राम हरि श्रेष्ठ (हेम्बा)
चाङुनारायण ८
भक्तपुर
