सत्य राम कासिछ्वा
दान एक संस्कृत शब्द हो जुन नेपाली भाषामा पनि समान अर्थमा प्रयोग गरिन्छ।
दान भन्नाले समस्त मानव जातिमा अर्काको हितका लागि केही दिनु, खासगरी आवश्यकता परेका वा असहाय व्यक्तिहरूलाई सहायता गर्नु भन्ने जनाउँछ। यो भौतिक वस्तु (जस्तै पैसा, खाना, लुगा आदि) वा अमूर्त कुरा (जस्तै शिक्षा, समय, सेवा, ज्ञान आदि) पनि हुन सक्छ।
अन्न, वस्त्र, धन, अंग, रगत तथा विद्या, शिक्षा वा ज्ञान दिने परम्परा रही आएको छ जसमध्ये विद्या, शिक्षा वा ज्ञान दिनुलाई सर्वोत्तम दान मानिन्छ।
अरूको सहायता गर्न,धार्मिक पुण्य कमाउन, अहंकार घटाउन र सेवा भाव बढाउन, समाजमा समानता ल्याउन मानव समुदायले दान गर्ने गरिन्छ ।
पञ्चदान एक परम्परागत बौद्ध धार्मिक पर्व हो जसलाई विशेष रूपमा नेवारी बौद्ध समुदायले मनाउँछन्। यो पर्व विशेषतः नेपालको काठमाडौँ उपत्यकामा प्रचलित छ। पञ्चदान शब्दको अर्थ हुन्छ: पञ्च भनेको पाँचवटा वस्तु, दान भनेको दिनु हो।
यस पर्वमा पाँच प्रकारका वस्तुहरू – सामान्यतया चामल, गहुँ, नून, तोरी (तेल), र मुछो (सुक्खा फल/कठोर खाना) गरिब, भिक्षु, र अन्य धर्मावलम्बीलाई दान दिइन्छ।
पञ्चदान पर्व गुंला महिनामा (नेवार बौद्ध पात्रो अनुसार, विशेष बर्सादको समयमा) मनाइन्छ। यो खासगरी गुंला धर्म अन्तर्गतको एक महत्वपूर्ण पक्ष हो। नेपाली पात्रो अनुसार यो भाद्र/साउन महिनामा पर्छ ।
पञ्चदानले “दीन-दुःखीलाई सहयोग गर्ने”, “सहयोगी सङ्घलाई समर्थन गर्ने”, र “खराब आचरण भएको कर्म सुधार्ने” उद्देश्य राख्दछ।
दानले लोभलालच कम गराउने, गरिब तथा जरुरत परेका मानिसको सेवा गर्ने जस्ता धार्मिक सन्देश दिन्छ भने समृद्ध समुदाय र समाजको निर्माणमा समभाव कायम राख्ने सामाजिक सन्देश दिन्छ ।
भक्तपुरको पञ्चदान:
भक्तपुरको पञ्चदान भाद्र महिनाको कृष्ण पक्षको त्रयोदशी तिथिमा मनाइन्छ। यस दिन भक्तपुरमा अवस्थित बौद्ध विहारहरू, चैत्य र विहारहरूलाई सफा गरी पूजा गरिन्छ। “बाहाल” (विहार) मा रहेका बुद्ध र बोधिसत्वका प्राचीन मूर्तीहरूलाई झिकेर शोभायात्रा गरिन्छ।
भक्तपुरको पञ्चदानमा नेवारी गुँला बाजाको प्रदर्शनी र धार्मिक गीत संगीतले भजनकिर्तन गर्ने चलन छ। यस पर्वले स्थानीय नेवार समुदायबीच आपसी मेलमिलाप बढाउने अवसरको रूपमा लिइन्छ।
भक्तपुरको पञ्चदानमा फरक विशेषता
काठमाडौँ उपत्यकाको पाटनमा र अन्यत्र मनाइने पञ्चदान पर्व भन्दा भक्तपुरमा मनाइने पञ्चदान पर्वमा केही भिन्नता भने देख्न सकिन्छ। भक्तपुरमा ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक महत्त्वका पाँच महाविहारमा विराजमान रहेका दीपंकर बुद्धका मूर्तिहरूलाई नगर परिक्रमा गराएर यो पर्व मनाइन्छ। यस परिक्रमाको क्रममा परम्परागत गुँला धाः बाजा बजाउने प्रचलन पनि रहेको छ, जुन बाजा पञ्चदान पर्वमा मात्रै बजाउने गरिन्छ। त्यस्तै गरी यो पर्वको अवसरमा परम्परागत विहार र बहीहरू तथा संरक्षित बौद्ध सम्पदाहरूको प्रदर्शन गर्ने पनि गरिन्छ ।
भक्तपुरमा नगर परिक्रमाको क्रममा प्रशन्नशील महाविहार, झौर-बही, चतुर्ब्रम्ह महाविहार, जय कीर्ति विहार र कुथुबही विहारमा रहेका पाँच दीपंकरहरूलाई नगर परिक्रमा गराइने गरिन्छ। नगर परिक्रमा गराउनु अघि ती पाँच दीपंकरलाई सूर्यमढी अवस्थित आदिपद्म महाविहारमा भेला गराउने प्रचलन रहेको छ। यस भेलामा विशेष पूजाआजा गरे पश्चात् ती पाँच दीपंकर बुद्धलाई बाजागाजा सहित नगरका टोलहरू परिक्रमा गराइन्छ । उक्त परिक्रमामा दीपंकर बुद्ध सङ्गसँगै बौद्ध परम्पराअनुसार बौद्धमार्गीहरू दान पात्र जसलाई गुलुपा पनि भनिन्छ । हातमा लिई भिक्षाटनमा सहभागी हुने प्रचलन रहेको छ । अन्त्यमा दीपंकरहरूलाई संयुक्त पञ्च दान गर्ने चलन अन्तर्गत भक्तपुर टौमढीको पश्चिम डबलीमा सबै दीपंकरलाई लस्करै राखेर बाजा गाजा सहित संयुक्त पञ्चदान गरेर यो पर्व समापन गरिन्छ।
ललितपुरको पञ्चदान :
एउटा प्रख्यात जनश्रुति अनुसार पाटन नगरमा भिक्षाका लागि भिक्षु दीपंकर आएका बेला उनलाई तत्कालीन राजाले धेरै दान दिए पनि उनले ग्रहण गरेनन्। त्यसै गरी त्यस बेलाको पाटनको गुइत विहारमा बस्ने लक्ष्मी थकु नामक एक गरिब महिलाले श्रद्धापूर्वक दिएको भिक्षा दान भने भिक्षु दीपंकरले बढो कृतज्ञताका साथ ग्रहण गरे। यो घटना सुनेपछि राजाले सुनारको रूपमा काम गरेर धन आर्जन गर्न थालेछन्। यसरी आफ्नै पसिनाले आर्जित धन बाट विभिन्न वस्तुहरू सङ्ग्रह गरी राजाले भिक्षु दीपंकर सामु समर्पण वा भिक्षा दान गरेको अवस्थामा भने उनले ग्रहण गरेछन्।
यसै जनश्रुति अनुसार बौधमार्गीहरूले आर्जन गरेको धन वा आयको केही अंश दानका लागि राख्ने र आजको पर्वमा दान गर्ने प्रचलन रहँदै आएको छ। यसरी दिपंकर बुद्धले पाटनमा दान लिएको सम्झनामा यो पर्व मनाउने चलन चलेको भनिन्छ। यस पर्वमा बौद्ध मार्गी नेवारहरूले पञ्चदानको महिमा मनन गर्दै दीपंकर बुद्धको भव्य पूजा गर्ने गर्छन्।
ललितपुरमा पञ्चदान गुंला महिनाभर विभिन्न मठहरूमा अलग–अलग दिनमा मनाइन्छ, तर प्रायः गुंला अन्त्यतिर (भाद्र महिनातिर) विशेष रूपमा मनाइन्छ। ललितपुरको हिरण्यवर्ण महाविहार (गोल्डेन टेम्पल), क्वबहा महाविहार, हाकबहा आदि ठूला विहारहरूमा विशेष पूजा र कार्यक्रम हुन्छ। गुंला धर्म अन्तर्गत दिन/दिनै विहारमा भिक्षुहरू आउँछन्, तर पञ्चदानको दिन दान धेरै भव्य रूपमा गरिन्छ।
स्थानीय समुदायले विशेष रूपमा तोरमा, चिवरा, फलफूल, पञ्च अन्न, र धातुका सामानहरू पनि दान दिन सक्छन्।
ललितपुरमा पञ्चदानलाई अझ आध्यात्मिक साधनाका रूपमा लिइन्छ। बालबालिका र युवाहरू पनि पूजा, सेवा, दानमा सहभागी हुन्छन्।
पञ्चदानमा किसानको भूमिका :
पञ्चदान पर्वमा किसानको भूमिका सामाजिक, धार्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिले अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुन्छ, यद्यपि त्यो भूमिका प्रत्यक्ष रूपमा देखिनेभन्दा बढी परोक्ष र आधारभूत छ। पञ्चदान धार्मिक पर्व हो, तर त्यसको आधारभूत संरचना कृषि उत्पादन र आपूर्तिमा आधारित छ, त्यसैले किसानकै योगदानमा आधारित पर्व पञ्चदान हो।
